Nedir Sokak Köpekleri?

Sokağa düşen her it bir sokak köpeğidir. Çoban anası, atası olup da, çobanlığı beceremeyip, ya da becerip sokağa düşen de sokak köpeğidir. Sokak köpeklerini iğrenç, bir işe yaramaz, zavallı, pis, ırk çorbası itler olarak görmektense, onları potansiyel özelliklerin saklandığı bir bulmacalar topluluğu olarak görüyorum. Ayrıca sokak köpeklerinin oldukça zeki olduklarını düşünüyorum. Bu en olumsuz koşullarda yaşayıp hayatta kalmayı cerebilen hayvanlar, her zaman çoban itlerine kan vermişlerdir ve almışlardır. Böylece sürekli genetik bir akışkanlık sağlamışlardır. İyi özellikler, kötü özellikler vermişlerdir çoban itlerine. Sonucu, hep yapılan işteki başarı ve çobanın hoşnutluğu belirlemiştir. Bu demek değildir ki sokakta bulunan her iti, çoban itleriyle çiftleştirelim. Bu demektir ki bu hep olmuştur. Beğenilen eniklerle yola devam edilmiş kötüler ise oracıkta, sokakta bırakılmıştır. Doğal olarak sokağa düşmüs bir seterin, çobanlık yapması ihtimali neredeyse sıfırdır. Çoban itinin bügün Anadolu’da bu aşamaya gelmesine katkı, çoban olacak yavruların seçiminde yatar, üretilmesinde değil.

Anadolu’daki sahil kesimlerinin sokak köpekleri, çoğunlukla, çakal büyüklüğündedirler; ortalama 55 cm. İstanbul’un sokak itlerinde, son yıllardaki Kangal salgınından ötürü, koyu Kangal özelliklerine rastlanır. Çoğunlukla enikken Sivas’tan getirilen bu itler, biraz büyünce, deneyimsiz, moda meraklısı sahiplerine yükolmaya başlarlar, zaten bu arada sahipler, bu yeni uğraşıya doymuşlardır, itler görevlerini tamamlamışlardır, sokağa atılma vakti gelmiştir.

Sokak itleri her donda olurlar. Vücut yapıları tazı ile çoban iti arasında salınır. Sonraki nesillere yansımasa bile, seçmesini bilen, sokak itleri arasından çok iyi çoban itleri bulup çıkartabilir. Mahmuzluları sıkça görülür, bu onların çoban itleriyle akrabalığının vurgularından biridir. Bu çoban itinde mahmuz olacaktır demek değildir (bak mahmuz). Sokak köpekleri çoğunlukla şehirlerde görülür. Köylerde sokak köpeği kolaylıkla gerek insanların hor görüsü, gerekse daha büyük itlerin baskısı yüzünden barınamaz. Ayrıca sokak köpekleri gereksizdir, köylünün bir işine yaramaz. Kapı zili kullanmak isterse, fındık itleri yeğler köylü.

Şehirlerde ise, orta boylu oldukları için, çoban itleri kadar göze çarpmazlar, insanlarca tehdit edici bulunmazlar, az yiyecekle yetinebilirler, daha barınak rahat bulurlar. Bunların trafikten sakınıp, biraz akıllı olmaları gerekir. Bu hayata uyamayanların çoğu yaşamlarının ilk iki ayı içinde ölürler. Kalanlarsa hastalığa dayanıklı olup işini bilenlerdir.

Belki bir gün sokak köpeklerini saflaştırma çalışması yapılacaktır. Acaba nasıl yapılacaktır? Belki de birisi Anadolu sokak köpeklerinin, sokak köpekliği açısından zaten safkan olduklarını söyleyecektir, böylece saflaştırma çalışmasına gidilmeyecektir.

Kırpılan Kulak, Kesilen Kuyruk, Sökülen Yumurtalık

İyi de kuyruk nedir? Omurganın son halkalarındandır kuyruk. Ana gövdenin ötesine uzanır. Hareketli 23 eklemin son parçasıdır. Bazı iskeletlerde kuyruk halkası gelişmemiştir. Gelişmemiş kuyruğa “temel kuyruk” denir. Bazıları çok kısa ve göze görunmezdir.

Çoban itlerine uygulanabileceği üzre, tüm çoban itlerinin kuyruğu yoktur. Bazıları kısa, gelişmemiş kuyruklarla doğarlar. Bazı ırklarda kuyruk, doğuştan hemen sonra kırpılır. Kuyruksuz itlere güdük denir. Güdükler gerek doğuştan gerekse sonradan olsunlar çoğunlukla calışan ve güden itler kümesindedirler. Bu irklarda, itin kullanılacağı işe göre, uzun kuyruk engel ya da tehlike kaynağı olarak görülür.

İnsan irkı, it kuyruğundan sözederken, onu itin dili olarak düşünme eğilimindedir. Kuyruk, organik ve sessiz bir konuşma dili olarak algılanır. Bu inanışa göre, güdükler iletişim yeteneklerinden mahrumdurlar. İşin aslında, kuyruk, itin zihninin bir barometresidir. Henekadar, kuyruğun görsel konumunun iletişimi kısmen etkilediği dikkate alınabilirse de, it kuyruğu ile iletişmez; kuyruk hareketleri, itin zihni durumunun sonuç göstergesidir. İnsancik, bilginin kaynağını ayırd etme süreci konusunda pek yaratıcıdır. Kimi, kuyruk hareketlerini iletişime yorar. İt kuyruğunu ve kulaklarını, başka it ve insanların yokluğunda da kullanır. Tepki, iletişim değildir, sadece tavır almak ve konuşlanmaktır. Yorumlarımız, nihayetinde kabullerimiz, algımız ile sınırlıdır.

Çoğu modern baytarlar, kulak kesmenin, gösteriş amaçlı olarak yapıldığına inanır ve bu uygulamayı insanlık dışı bulurlar. Ayrıca itlerin diğer itler ve insanlarla kulak dili ile konuştuğuna da inanabilirler. Bununla birlikte sarkık kulaklı itler, kulaklarını Alman kurdunun yaptığı gibi hareket ettirip döndüremezler. Sarkık kulaklı itlerde, adeta hiç bir devinimli kulak pozisyonu olmadığı için, bunlarda kulaklı iletişim çok sınırlı olacaktır. Kesim karşıtları, ancak böylece, düşük kulaklı itin kulağının yarısını keserek, o itin diğerleri ile iletişime geçmesine yardımcı olacaklardır. Buradaki seçim özneldir. Benzer durumda modern baytar, itin mahmuzlarını kopartmakta bir sakınca görmez, çünkü inanılır ki mahmuzlar arazide dikenli çalılara takılabilirler! Çoban iti, geleneksel ortamında mahmuzlarını çalılara kaptırmadan pekala hayatta kalır aynı çift mahmuzlu Pirene Dağ iti gibi. Aynı çoban itleri kırpık kulakları ile gayet iyi iletişim kurabilirler diğer itlerle. Parlak gözlemcilerin, it ile aynı dünya görüşünü paylaşamadıkları için ne yazık ki gözden kaçırdıkları, itin ana gövdesi, gözleri ve ses telleri ile iletişim kurduklarıdır.

Kuyruk, itin arka kısmındadır. Kuyruk, insanın elleri gibi işlemez. İnsan eli işlerken, elin sahibinin kültürüne göre değişik el işaretleri kullanılır. Bir itin, başı, gözleri ve ağzıdır diğer bir iti gören. Bunlar cephedir. Iletişim kurmak istemeyen bir it, diğer bir ite sırtını döner. Buna ek olarak it koku salgılayarak diğer itin bunu analiz sürecine almasını sağlar ve bu kuyrukta gerçekleşmez; beyinde gerçekleşir.

Hindistan’da çok uzun kulaklı keçi ırklarının kulakları, yayılma alanlarındaki dikenli çalı ve dallardan korunmak amaçlı olarak kırpılır. Uzun ve sarkık kulak zaten doğal bir gelişim değildir. Kulakların kesilmesi ile bu yapay gelişimin getirdiği olumsuzluklar bir ölçüde giderilir. Örneğin, Anadolu’da Maltız keçisinin memelerine keçi sütyeni giydirilir, böylece memeler dikenli makilerde parçalanmazlar. Çoban iti kırpık kulaklar ile daha iyi duyar. Bu her düşük kulaklı it türü için geçerlidir. Bunu kendi kulağınızı katlayıp, kapatarak deneyebilirsiniz. Aynısı, it için de geçerlidir. Dik kulaklı it, kulaklarını, kökünden kendi etrafında, sesin geldiği ya da geldiğini düşündüğü yöne döndürebilir. Kulağı kırpılmamış, Çoban iti de aynı döndürme hareketini bir yere kadar yapabilir ama kulak katlanmış olduğu için, bir kurdun kulağına ulaşan ses aynı şiddette onunkine girmez. Çoban itinin kulağı kesilerek, kulağın kendi çevresinde dönmesi sağlanır, böylece de kulağa ulaşan veri artar.

Kuyrugun hayati işlevleri vardır. Kalın kuyruklu bir it, dondurucu soğukta, kuyruğunu bedenine dolayıp, yözünü kapatarak enerji tasarrufu yapar. Çok çevik itler, kuyruklarını ani dönüş hareketleri esnasında, karşı dengeyi saglamak için kullanırlar. Kuyruk, suda dümen görevi görür. Sinekli bölgelerde it kuyruğunu, sinekleri savmak için kullanır.

Bununla birlikte, Eski İngiliz Çoban köpeği, Çoban iti gibi bazı itler kuyruksuz doğarlar. Bu itler de sırtlanlarda olduğu gibi çok kısa kuyruk görülür, buna rağmen hem iletişimlerinden geri kalmazlar hem de dondurucu soğuklarda donmazlar. Kuyruksuz itlere “güdük” denir. Güdükler, kıvrık kuyruklu itler gibi, genellikle yapay olarak kısa gövdeye sahibdirler.

Dogu Anadolu’da bazı yerlerde Çoban itinin kuyrugunun 1/3 unu kırpılır. Anadolu’da çobanların coğu uzun kuyruklu itlerden hoşlanmazlar. Bunun akılcı bir açıklaması vardır ya da yoktur; nihayetinde çobanlar, kuyruk uzadıkça, cesaretin azaldığına inanırlar. Bunun arkasında uygulama ve gözlemden gelen nedenler olduğu açık.

Kuyruk kırpma uygulaması, pratik nedenlere ek olarak kültürel bir uygulamadır da. Gelenektir. Kırpık kulakların bir çok faydası vardır. Kırpık kulaklı bir it, başka bir itle ya da kurdla boğuşurken kulaklarını kaptırabilir. Bu görülen bir durumdur. Çoban iti, oyun amaçlı boguşmalarında bile serttir ve ciddidir. Bu nedenle bazen yakalanan bir kulak bırakılmak istenmeyebilir. On günlükken kulağı kırpılan bir itin kulak yarasından ilerde ölmesi ihtimali yoktur, çünkü kulak kırpıldıktan sonra anası kulağını yalar ve iyileştirir. Kulak, enik ne kadar gençken, hava ne denli serinken kesilirse, o denli çabuk iyileşir; eniğin acı çekmesi ihtimali azalmış olur. Aynı kısırlastırma gibi, erken kesim hem kesen hem kesilen için daha kolaydır. Bazı itlerin kulakları sinek ve kenelere karşı hassastır. Özellikle yaz döneminde arazide dolaşan kulaklı av köpeklerinin kulakları kene ve pire ile dolar. Kulak emici sinekler de kulağı dıştan içe emer ve kanatırlar. İşi sürekli arazide olan kulaksız Çoban iti bu sorundan kısmen arındırılır.

“Kulak kesilecekse hic olmazsa baytar tarafindan kesilsin” önerisi getirilebilir. Bu öneri, gerçek üreticinin temel, gelenekçil haklarının ondan alınıp, belli bir meslek gurubuna verilmesi olur. Çoban kulak kesmeyi atadan öğrenir ve oğluna öğretir. Kasablık mesleği, veterinerlerin tekeline verildiğinde, çobanlık mesleği de onlara geçecektir ki bu durumda, teknik bilimin verdiği zararlarla, otantik anlamda çoban iti kalmayacaktır. İnsiyatifler sorumlulardan alınıp, sorumsuzlara aktarıldığında, ürün gelenekçil değil endustriyel olur.

Düşük kulaklı itlerin iç kulakları yağmur ve tozdan korunsalar da, kapalı kulak, fungus ve bakteriler için olduğu kadar, bit ve keneler için de bir üreme ortamı oluştururlar. Hava almayan kulaklar kokuşur, içine bir şekilde giren ya da pisi otları dışaru ancak baytar yardımıyla çıkartılabilir. Kesik kulaklı bir itte bu sorunların ortaya çıkması baştan, kökten bir bçcimde engellenir.

Buna ek olarak, Kulak Hematomasi denilen durum uzun ve düşük kulaklı itlerde görünür. Kulakların koşu ve oynama anında aşırı sallanarak, deriye çarpması ile kılcal damarların çatlaması durumudur hematoma. Hematoma kulak yapısınının bozar. Sürekli bakım altında olmayan çoban itlerinde ise enfeksiyon nedeni ile ölüme neden olabilir.

Aşırı soğuklarda görev yapan, kesik kulaklı çoban iti soğuklara karşı daha dayanıklı olur, çünkü küçülen kulak, dış hava ile bedenin etkileşimini azaltır. Yüzey azaldıkça, sıcaklık kaybı da azalır. Daha az enerji harcayan it, daha az yer.

Burada, artık modern bir çağda yaşadığımız seviyesiz itirazi yapılacak olursa, verilecek karşılık, “Bu modern çağda, artık ne sürü kalmıştır ne de kurt. Çoban iti uretimine de son verelim” olacaktır. Bu sapma alanına bir kez adım attınız mı, akıntı sizi çok uzaklara götürür.

Çoban itinin anlamı, onun bağimsız kişiliğindedir. Bağımsız kişilik ve kendine buyruk kararlar vermesi icin evrimleştirilen çoban iti, bir kez olgunluğa ulaştı mı, müdahale edilmek istemez. Haftalık, kulak, diş, kıl, tırnak bakımlari çoban iti için değildir. O temel beslenme ve asgari barınma ile sorunsuz, sağlıklı yaşayabilecek, binlerce yıldır, itina ile geliştirilmiş ender ırklardandır.

Eğer Alabayları geleneksel ortamlarında, kulakları ve kuyrukları ile bıraksaydık, bazı bireylerin kulak ve kuyruk nedenli parazit sorunları ile karşılaştıklarını görebilirdik. Bu sınanmış ve kayda geçirilmis bir durum olmadığı için, kuyruk kesimi ile sağlık arasındaki ilişkiyi açık bir sekilde ortaya koymak güç olacaktır.

Bunu saptamışken, uzun-yağlı kuyruklu koyunların, bazı sinekler için üreme alanı olduğunu da belirtmek gerekir. Çok uzun ve kıvrık kuyruklu bir itin kuyruğu da benzer koşullar altında, sinekler için üremek için yuva görevi görebildikleri ileri sürülebilir, ki Dağlıç koyunun kuyruk ucu, buna meydan vermemek icin kırpılır. Avustralya, İngiltere ve Kanada’da, yerli koyun kuyruğundan çok daha dar ve kısa olan koyunların kuyruğu sağlık gerekçesi ile kırpılır.

Anadolu’da kuyruk kırpma göreneğinin azlığı, Çoban itlerinin daha çok Anadolu kökenli olduğuna kültürel bir işarettir. Hernekadar Türkmen oymakları 1200 yıl once Anadolu’ya Türkmenistan ve çevresinden göçmüslerse de, kuyruk kırpma uygulaması Anadolu’da ender olarak uygulanmaktadır. Türkmenler, bu göreneği neden arkalarında bırakmış olabilirler? Belki de Türkmenler, Anadolu yerlilerinin içinde azınlık durumuna düşmuşlerdi. Sonunda bu geleneği hepten uygulamaz oldular. Belki de Orta Asya’da koyun ve itlerin kuyruklarını yuva olarak kullanan ve kurtlanmasına neden olan sinek türü Anadolu’da yoktu!

Kuyruk kesimi doğa değil, yetiştirme kökenli bir seçimdir. İte, acı çektirme çobanın bakış acısı ile amaç değildir. Amaç acı çektirmek olmadığı için, bu uygulama çobanın zevk alması niyetini taşımaz. Kulak kesimi acı verir –bazı enikler acıya dayanıklı oldukları için ne seslerini çikartır ne de debelenirler- ama kan gövdeyi götürmez; bu süreç eniğin tepkisini ölçmek için de değerlendirilir. Çoban eniğinin acıya dayanıklı olması şarttır. Geleneksel seçim kıstaslarının başında gelir acıya dayanıklılık, çünkü çoban iti ellenme ya da kaldırımda süs olarak dolaştırılma, kuaförde işkence edilmek niyeti ile ya da hayvan sevgisini kanıtlama amaçlı olarak üretilmez. Sınama, çobanın acı çektirmekten zevk alması, ya da eniğin acı duyması ile ilgili değildir. Çoban için de bu bir ceşit gerginliktir. Bu uygulama eleme ve seçim ile ilgilidir. “İnsancıl seçim” diye bir şey yoktur. İnsancıllık, bir insan uydurmasıdir ve konusu insandır. Ağaca insan gibi davranmak diye bir şey yoktur. Ya estetik eğilimli, kültürel olarak tarafgir, siyasi olarak yanlış-doğru seçim vardır ya da tamamen ticari olan eleme ve seçim.

Güdük it üretimi uluslararası platformda henüz yasak değildir ama kuyruk kırpmak yasaktır bazı ülkelerde. Aynı ülkelerde, kafatası yamultulmuş İngiliz buldoğu, iskelet sistemi deforme edilmiş sosis gövdeli ya da düşük kalçali it cinsleri üretmek kabul edilebilir bir siyasettir. Bir yaşam formunun genetiğini, bizi eğlendirsin diye biçmek, dikmek, değiştirmek kısacası piçleştirmek zalimce değil iken, “insancıl hayvancılar”a göre, kuyruk kırpmak insanlık dışıdır ama yumurtalık kırpmak değil. İtlerin yumurtalıklarını sökmek ve kulaklarını modern görüntülü küpe adı verilen tellerle delmek, deri altlarına kansorejen etkisi bilinen chip takmak da “tıbbi” mazareti ile kabul edilebilir insanca davranışlardan kabul edilir. Bu düğümlenmis, dolanık zihniyete göre, biri zalimcedir diğeri de insanca!

Gerek, kısa kuyruklu gerekse güdük olsun, Çoban iti, sırf güdük diye, çobanlama yeteneğini yitirmez. Alabaylar güdük doğarlar ya da kuyruklari sonradan kırpılir genel kabul görmus bir uygulama olarak. Bu ABD ‘de böyledir, Rusya’da da, Türkmenistan’da da. Kulak ve kuyruk kırpma hakkında bir çok doğru olmayan söylenti ortalikta dolaşır, ama tüm onlardan bağımsız olarak bu uygulama gösteri podyumunda teşhir etmek için var değildir. Bu uygulamanın nedeni uygulama ve inanç kaynaklıdır. Eksik performans, eksik kulak ve kuyrukdan daha önemlidir. Dobermandaki kuyruk ve kulak kırpma uygulaması Çoban itindeki uygulama ile karıştırılmamalıdır. Önceki, çoğunlukla estetik nedenlerle tercih edilir; sonraki, estetik değişime neden de olsa işlev, kültüre ve gelenek kökenlidir.

1992’de kardeşim adını Amy koyduğu Spaniel cinsi bir enik aldı. Çevremizden bir an önce kuyruğunu kırptırmamız için uyarı almaya başladı. Oysa püsküllü kızıl kuyruğun güneşte ışıması estetik olarak pek hoştu . Evet, heyecanlanınca sallamaya başladığı kuyruğu heryana çarpıyordu ama ava da gitmeyecekti. Bana fikrimi sorduğunda, herkesin yaptığını yapmak zorunda olmadığımızı söyledim ve kuyruk kesilmedi. Amy, 14.5 yaşında eceli ile öldü. Yazlığımızın bahçesindeki mezarına sade bir törenle gömüldü ve hala orada. Şimdiye kadar edindiğim ve elimde tuttuğum çoban iti eniklerinin hiç birinin kulaklarını kesmedim. Biri kırpık kulaklı geldi ve kırpık kulaklıya her baktığımda arkasında İsa’dan önce 9000’den beri süregelen geleneği görüyorum.

İtler hakkında kararları, ne toplum, ne ruh sağlıkları ve zeka seviyeleri sorgulanabilir kişilerin oluşturdukları uzmansı kümeler ve ne de devlet ama sadece sahibleri vermelidir. Kırpma kültürünün karşısına, kırpmanın kötü olduğunu söyleyen, “cici” görüntülü, “modern” ve de “universal” olduğunu iddia eden başka bir kültür çıkartıp, bir öncekini yasaklamaya çalışmak sadece kendi tarikatının doğru olduğuna iman etmiş yeni bir kültürün antidemokratik zorlamasıdır. Bir doğrunun, öteki doğruya olan üstünlüğü subjektiftir. Çoğu zaman bir tarafın doğrusu, öte tarafın yanlışıdır. Kulak kesen çoban, bana hiç bir zaman aldığım eniklerin kulaklarının kesilmesi ya da kısırlaştırılması koçulunu getirmedi. Peki, bu durumda benim geri dönüp ona neyi nasıl yapacağını söyleme hakkım, hangi kadim doğru tarafından saptanıp, onaylanabilir?

Yanıt, “bilim” değil, çünkü bilimin, rahibidir bilgin, Tanrısı değil. Kulak kırpma, Anadolu Koyçısının sünnetidir. Nasıl Anadolu’da erkek sünnetsiz olmaz, Koyçının da sünnetsizi olmaz. Gelenekler bir anda işgal edilmiyor. Adım, adım. Alıştıra, alıştıra. Değerlerden bir adım ödün verdiniz mi, tümünü kayıb bilin.

İtlikalın,

Güvener Işık

Türk İtseverlerin Türkçe Sözlüğü

Kangal İhrac Yasağı

Kangal’ın ihracı devlet makamlarının iznine bağlıdır T.C’de. Amaç Kangal’ın yokolmasının önüne geçmekdir. Çok sayıda Kangal’ın ihracının Anadolu’da Kangal’ın kökünü kurutucağına inanılmakta ya da söylenmektedir yasağa gerekçe olarak. Bu yasağı hararetle destekleyenlerin başında “Kangalların babası” Doğan Kartay gelmektedir. Son konuştuğumuzda, tükenme tehlikesinin ortadan kalktığını ama Akbaş’ın benzer bir tehlike ile yüzüze olduğunu bana anlattı Kartay. Akbaşın varlığına inanmadığım gibi, Kangalın yokolmasının önüne geçme yöntemine de katılmadım.

Karakeçive Karabaş koyunların altürleri son elli sene içinde devlet politikaları nedeni ile yokoldular. Tiftik keçisi hem hızla yokoldu hem de karakeçi ile melezlenerek erime noktasına geldi. Deve tükendi. Boz ve Sarı sığır adeta tükendiler. İçerde bu hayvanların varolması için elzem olan koşullar ortadan kaldırılınca bu hayvanların beslenme gerekçesi azaldı. Akkaraman koyunun azaldığı heryerde Kangalın türevleri yokoldu. Keçinin kökünün kazındığı her yerde Yörüklerin keçi itleri buharlaştı. Bu erimenin nedeni bu hayvanların ihracı değildi. Bu hayvanları, Kangal da dahil olmak üzre kimse yurtdışına tırlar dolusu götürmemişti zaten. İhraç yasağı, ihrac edenlerin önüne geçmek için olduğu gibi, ihrac edenleri azalmanın nedeni gibi göstermekte. Bu durum Bodrum’da çıkan orman yangınında Yunanı sorumlu tutmaya benziyor.

Bu konuda Tiftik keçisinin tarihi durumuna gözatmak bize gidişat konusunda fikir verecektir. Tiftik keçisi, yurt dışında “Angora/Ankara” olarak bilinir ve günümüzde en nitelikli tiftik keçisi kılı; tiftik; moher, anavatanı Anadolu’da düşük miktarlarda üretilir. Bu konuda, ABD, Avustralya ve Güney Afrika başı çekmektedir. Bu ülkelerde, Anadolu’dan bin bir güçlükle yaklaşık 150 yıl önce götürülen bir avuç keçi serpilmiştir. ABD’ye ilk ithal 1838 yılında gerçekleşmiştir. 2000 yılı itibarı ile ABD’deki Tiftik keçisi sayısı, küçük bir azalmaya rağmen, 1.3 milyondur. Tiftik keçilerinin %99’u, iklimi kurak olan Texas, Arizona ve New Mexico gibi eyaletlerde yetiştirilmektedir.

Avustralya’ya ilk Tiftik Keçisi 1833’de ithal edilmiş ve bu 1878’e kadar sürmüstür. Avustralya kaynaklarına göre orijinal Ankara Tiftik Keçisi 1870’lerde Türkiye’de tükenmiştir. 1850’lerde ise Anadolu’da yaklaşık bir milyon kg tiftik üretilebilmekteydi. O zamana kadar ise Tiftik Keçisi Osmanlılar tarafından ciddiyetle korunmuş ve geliştirilmişlerdi.

ABD’ye ilk ithal bir doktor tarafından, ona Osmanlı sarayı tarafından ödül olarak verilen bir sürü ile başladı. Bu sürünün içinde bir de Keşmir keçisi vardı. Daha sonra ABD’ye baska keçiler de gönderilmekle birlikte, ABD’deki Keşmir keçisi üretimi de Anadolu’dan giden bu tek keçi ile başlatıldı. KaraKıl Keçileri kıl altlarında yün barındırdıklarından Keşmir Keçisi olarak görülebilirler, çünkü genel yapı itibarı ile Tibet keçisini andırırlar. Keşmir Keçisinin Osmanlıca hediye edilmesi demek, o zamanlar Anadolu’da Keşmir üretildiğine dayanaktır. Keşmirin kaynağı da KaraKıl Keçisi olmalıydı. Kıl Keçisi

Tiftik keçisini dünyaya özgün adı ile tanıtamadıktan başka, dünyanın birincil tiftik üreticisi Türkiye, “tiftik” adını da ilgisizlikden literatüre geçiremedi ve ipeksi kıl, tiftik, moher olarak adlandı.

Görüldüğü gibi, öcü gibi korkulan ve her durumda suçlanan yabancılar Tiftik keçisinin yokolmasından sorumlu değiller. Tersine gelişmelerine katkıda bulunmuşlar. Anadolu’da binlerce sürünün erimesine, mani olmayan keçicilerin meralarını çeşitli bahanelerle ellerinden alan ise Türk bürokratlar. Dışarda tek sürüden tüm dünyada saygınlık kazanan bir ırkı geliştiren ise yabancılar.

Genetik hazineyi işlemek Türkün elinde ama Türk bunu işlemektense, başka bir ak keçiye yoğunlaşmıştır. O da Saanen’dir. İthaldir. Niyet, yerli Karakeçinin kökünü kurutmaktır, aynı yerli boz ve karasığırın köklerinin kurutulduğu gibi. Yerli tavuk ırkları, yerli ziraat mühendisleri ve veterinerlerin dikkatini çekmez. Batı endüstriyel komplexinin gereklerine göre eğitilmiş ve zihni şekillendirilmiş bu kesim eli ile yerli koyunlar Merinos ile melezlenerek yokedildiler ve olağanüstü karman çorman yerli sürüler meydana geldi. O nedenle en ücra köylerde bile endüstriyel tavukların yerli tavuklarla melezlendiklerine tanık olmak mümkün. İpek böcekçiligini yokeden de ipek böceğinin Çin’e ihrac edilmesi değildi tabii ki. Ama her ne hikmet ise, Kangal’ın tüm hayvanların içinde aniden özel bir yeri oluştu 1980’lerde. Onun temel nedeni de yabancıların bu ite ilgi göstermesi ve Türklerin bu durumu kıskanması idi. Kıskançlığı, milli paranoya haline getirmenin belli ki kimseye faydası yok. Zarar gören itler.

Bir Türk, Alman otoritelerinin hiç bir güçlüğü ile karşılaşmadan kolaylıkla Almanya’dan, dünyanın bir numaralı iti denebilecek bir ırk olan Alman Çoban İti ithal edebilir Türkiye’ye ve bunun için özel ihrac izni gerekmez. Avrupa’nın herhangi bir ülkesinden ya da ABD’den istediğiniz iti hiç bir izne gerek olmadan o ülkelerin dışına çıkartabilirsiniz. O ülkelere özgü olan itler ve kediler için de bu geçerlidir ama sözkonusu Türkiye olunca işler degişir. Türkiye’deki zihniyet “ben değerlendiremiyorum; böylece başkalarına da yar olmasın” şeklindedir. Daha iyisini yapmaktansa yapanı kıskanmak, korumaktansa, koruyana zorluk çıkartmak, negatif zihin yapısının göstergeleridir. Yasak, acizliğin göstergesidir. İkna ise güce işaret eder.

Oysa, taleb, arzı tetikler. Yeterki arz eden kitlenin önüne bürokrat dikilmesin. Faşist bir yapılanmaya temeine otursa da, Almanya’da ciddi bir Alman Çoban İti yetiştiriciliği var. Özel birimler bunları üretir eğitir ve sınarlar. Kabile zihniyeti ile “bizim çoban köpeğimiz” diyerek çoğul konuşup, millet olarak sahib çıkmazlar ama halk olarak, siyaset ve ideolojiyi konuya bulaştırmadan yetiştirir ve geliştirirler. Şu ki halkın denetiminde bir ugraştır bu ve devletlik bir mesele değildir.

Türkiye’yi ziyarete gelen bir yabancı, kırsal’da bir enik bulsa, hediye edilse ya da ona satılsa özel izinlerden geçmeden bu eniği yurt dışına çıkartamaz. Kırsalda kalan eniklerin çoğu bir yaşını görmez. Bu eniğin dışa çıkması hem eniğin hayatını kurtaracaktır, hem de bu ırkın yaygınlaşmasını sağlayacaktır. Eğer çoban bu eniği bir kaç kuruşa satmışsa da bu para bir şekilde ülke ekonomisine girecektir. Yasakçı, serbest ihracın önüne dikilerek yetiştiricilere darbe vurduğu gibi, ırkın azalmasına zemin sağlamaktadır. Bu durumda fazla enikler doğdukları gun imha edilmektedirler. Edilmeyenler ise, arayanları ve alıcıları olmadığı için değersizleşmekte ve telef olmaktadırlar. Yasak, sayının azalmasına etki eden nedenlerden birisi, yoksa denilmek istenen ihrac yasağı nedeni ile Kangalın azaldığı değil.

Arz telebi karşılasmazsa, taleb baska pazara yönelir. Taleb, Orta Asya, Kafkaslar, İran ve Irak’a dikkatini yönlendirdi bile. Aynı şekilde Türkiye’den koyun-keçi alamamaya başlayan Arab ülkeleri ihtiyaçlarını Avustralya ve Yeni Zellanda’da karşılamaya başladılar.

Argüman, “bu itlerin soyu tehlikeye girdiği için biz bu kararı aldık” olacaktır ama bu durum tavuk-yumurta ikilemidir. “İyi de neden soylar tehlikeye girdi” yi yukarda açıkladım. Kafeslerin içinde, ruhsuz bakıcıların elinde, itlere bir meraklı gibi değer vermeyen, hastalardan biri olarak gören çoğu veterinerlerin iğnelerinin ucunda, ticari köpek mamaları ile güya beslenen ve maphus yaşatılan itler, çoban itleri değillerdir. Onlar kopyelerdir. Çoban iti ait oldugu bozkıra, dağa, ve onu meydana getiren geleneğe geri iade edilmelidir ki ana populasyon canlansın.

Bir fikri yasak ederek onu yokedemezsiniz. Ama onu daha önemli fikirler üreterek önemsizleştirebilirsiniz. Türkiye’den batıya yönelik beyin ve iş göçünün önüne geçmeyi akıllarından geçirmeyenler, it göçünü önlemek telaşındalar. Suyun akmasını önlemek için delikleri tıkayabilirsiniz, ama suyu üretmediğiniz, toplayıp, yönlendirmediğiniz, devri çevirmediğiniz sürece o su bulanmaya ve yosun tutmaya ve Tiftik keçisi örneğindeki gibi yozlaşıp kullanılamaz hale gelmeye mahkumdur. Bu nedenle Tiftik keçisi ithal etme düsünceleri bile dile getirildi son yıllarda. Bu duruma düşmek traji-komik.Varolan genetik kalıntıyı kullanıp saygın hale getirmek yasakçı Türk bürokratı, ithalatcı Türk bilim figüranı için seçenek değildir. Tiftik keçisi için hala Anadolu’da, Bolu’dan Mardin’e uzanan coğrafya’da çok zengin kaynaklar var dağ tepe dolasmayı ve yıllarca üstünde çalışmayı göze alana.

Varsa yoksa İngiliz, Arab atıdır, Haflingerdir. Kimse dönüp de Türkmen, Kürd ve Kafkas atına bakmaz. İngiliz ya da Arabları mi suçlayacaksınız? Anadolu’da Tazı tükendi. Nedeni yabancılar değil ama otoyolların yaygınlaşması, bozkırların ağaç plantasyonlarına dönüştürülmesi, ateşli silahlarin yaygınlaşmasıdır. Tazıyı kanarya gibi kafese kapatıp koruyamazsınız. Koşmayan, avlamayan Tazı, nesiller sonrası dejenere olur.

Tiftik Keçisini, Karabaş Koyunu, Kara Keçiyi, eski it türlerini sırf aile geleneği ve yadigarı diye besleyen insanlar var Anadolu’da. Önlerindeki kanuni engelleri kaldırın, bakın nasıl yeşerecek bu hazineler. Gerçek niyetin tüm bunları yoketmek olmadığına emin değilim. Sivas, Konya, Denizli’nin köylerinde eskisi gibi it kalmadı. Nedeni ihracat değildir. Yayla, orman ve boğuş yasakları kalktığı anda, Anadolu’nun soylu itleri eski ihtişamlı günlerine dönebilirler. Aksi taktirde yokolan sürüler, ve şehirli, çok bilmiş diploma sahiblerinin, kırsaldan kopuk kararları ile erime sürecektir.

Yıllar önce THY dergisinde bir yazı çıkmıştı. Yazar en nitelikli Kangallara, Texas’da rastladığını yazmıştı. O en nitelikli itlerin tohumlarına ne olmuştu Anadolu’da? Ne ve kim kurutmuştu onları ve hayat tarzlarını? Yıllar sonra Türk, oralardan Amerikan Kangalı ithal etmeye basladığında merak ediyorum acaba bir nebze olsun utanacakmıdır? Bu durumda ve bu koşullarda yurtdışına çıkartılan her it, itin milli değil ama evrensel düzeyde korunması açısından olumludur da. Belki çocuklarımız değil ama torunlarımız bu değerleri bizden daha iyi muhafaza edenlerden temin ederler.

20091208

Ek Not: Hele, Kangalın Sivas dışına ancak izinle çıkartılması Sovyetlerden kalma bir zihniyetin ürünü. Sovyetlerde bir şehirden başkasına devletin izni ile seyahat edildiğini hatırlayın. Amaç bir yerde serbest olanı yasaklayarak değerini yapay olarak artırmak ama bu durum tavuk daha çok yumurtlasın diye boğazını sıkmak oluyor. Boğazın sıkılmadığı durumlarda ise olan, başka bölge insanlarının Sivas itinin gerçekten kendi hayvanlarından üstün olduğunu sanarak, bir şekilde Sivas’dan it getirterek, kendi bölgelerinin yerel genetik kaynağını eritmeleri; çeşililiğin yokedilmesi; tektipleşme.

Yasak nedeni ile şehirler arası transferin henüz yasaklanmadığı, Kayseri, Aksaray, Konya, Ankara ve Denizli’de ise it niteliği ve sayısı tabiatiyla daha yüksek. Ama bu kez aynı zihniyet, başka bölge itlerini de sırf başları kara, gövdeleri sarı diye Kangal olarak etiketleyerek, devşirdiği Kanmenler ve geliştirdiği Kangalizm ideolojisi ile acımasız bir Kangalisazyon sürecine sokuyor tüm ülkeyi. Bu geri dönüp Sivas’in özgün Kangalını vuran bir sürec.

Nasıl Kangal iti Sivas’a özgü ise, Sivas örneğinde olduğu gibi, dünyanın hiç biryerinde bir şehirden baskasına it çıkışı devletin iznine bağli değil; bu da Türkiye’ye özgü bir olağanüstü hal.

Kangalı can ve başla yaymaya çalışan ruh hali, Orta Anadolu’ya özgü Akkaramanın, islah bahanesi ile melezlenerek yokedilmesi karşısında sessiz; Tuj koyunun, Zavot sıgırının hasıraltı edilmesi durumunu adeta alkışlıyor. Bu şuursuz akıl, Saanen ve Kilis’e ziraii para desteği sağlarken, yerel Maltız ve Kara Keçi ırklarının yokolmasına neden oluyor. Dikkatler Kangala çevriliyor. Medyatik gündem ile millet meşgul tutulurken, yerel genetik kaynakların altı oyuluyor. Bunu yapanlar yabancılar değil. Sakın ABD ve AB yi suçlamayın. Çuvaldızı kendinize saklayın.

Karpuz gibi dizerek, suçlu gibi kafeslere kapatılarak, yumurta tavuğu gibi kapalı ithanelerde üreterek, çokoluslu şirketlerin mamaları ile besleyerek, kaydederek, ihracını yasaklayarak Kangal korunmuyor. Boğazlanıyor.

Çoban İtini yokedenler, Anadolu bozkırlarına ve o bozkırların binlerce yıllık hayat tarzına, kültürel çeşitliliğine, diline savaş açanlar.

FCI, Kangal ve Holsteinizm

ASDCA (Anadolu Çoban Iti Derneği), ana dernek ve tüm ölçütleri belirleme yetkişine sahib ama AKC (Amerikan İt Derneği)’inin kanatları altına girmeye karar veriyor? Neden? Daha iyi pazarlama ve tanıtım için. Bu arada AKC’nin kurallarını benimsemek durumunda kalıyor. Bir yarışa giriyorsanız, yarışı düzenleyenlerin kurallarına uymak zorundasınız.

Uluslarası İt Derneğine girdiğinde milli it derneği, FCI, standartları, milli derneğin belirlemesine izin verecek. Lütfedecek! “Standardı biz belirleyip FCI’ya vereceğiz” denebilir ama bu ne demektir? Belli bir görüş çevresindeki kişilerin toplanıp, değer verdiklerini korumak için işbirligine girmesi, karalanacak bir hal değil. Tersine koruma amaçlı teşebbüsler alkışlanmalı da ama mesele FCI makinesine giren en güzel etin, öte yandan kıyma olarak çıkmasında.

İtalyan, İngiliz, Bulgar Sivas köylerini dolaşıp “doğru it” arıyorlar. Bulduklarında da “işte bu” diyorlar. Türk it-haneci “Aaa bak sen, bu imiş” diyor. Köydeki çoban bu işe şaşıp kalıyor. FCI’cılar standartları saptayıp, Türkü ikna ediyorlar. Bunu Türk ilan ettigi için bağımsız alınmış bir karar olmuş oluyor. Demekki standartı FCI’cılar (Bulgar, İtalyan, Alman vb)belirliyor Kangalı 1983’de Nelson'un belirlediği gibi. Bu kez organizasyon köklü ve büyük.

FCI’ın “About Us”, hakkımızda sayfası açıklıyor. FCI’ın Standart ve Bilim Komitesi milli dernek ile işbirliği içinde standartı yazıyor. Anadolu üreticisinde olmayan ne gibi akıllar ve gizli bilgi onlarda var da işbirligi gerekiyor? Siz bir yemek yapıyorsunuz, onu işbirliği ile birlikte masaya FCI’ın iştediği gibi yerleştiriyorsunuz ve birlikte yiyorsunuz. FCI, tuza, yağa, sıcaklığa karışma hakkına sahib. Bir ceşit IMF, FCI. Tanınırlık karşısında bağımsızlığınızı veriyorsunuz. FCI, kuyruğu kesik bir Rotweiler’i kabul etmiyor, çünkü Almanya kabul etmiyor. Ama böylece üye 84 ülkenin hiçbrinde kabul edilmiyor. Kangalın kulağını kesmeyi yasaklarsa FCI “insani nedenlerle” uymak zorundasınız. FCI kulağı kesik bir hayvanın üretilmesine bile engel olabiliyor. Bu bir Anadolu geleneği imiş, kim takar? FCI gelenekleri değil ürünleri iştiyor. “Ey Türk, pamuğu sen üret, ama benim tasarladığım tezgahda doku” diyor FCI. Milli kennelci kendi yoğurdu nasıl yiyeceğini FCI’ya soracak, bunun adı, globalizm, modernizm olacak. Ve de öyle. Teslimin kod adları bunlar. “Milli kennelci kendine neden “büyük birader” arıyor?” Bu ödüllü bir soru.

Ama öte yandan Türk denen millet ne vakit kendini belirledi? Alfabesi Latin, yasaları İtalyan, saati İsvicre, uçağı Amerikan, laikligi Fransiz, dini Arab, ordusu Prusya-Amerikan. Türküsü, Anadolu; Türk şimdilik –ve henüz yasak değil-. Umalım ki Kangalın altından Nijerya çıkmasın. Yine de aradan gecen bunca yıldan sonra Türkün kendi malı üzerinde sözhakkına sahib olması iyi ama arkasında Türk olmayanların olması yine düşündürücü. Angola- Roman parametre ve platformuna Anadolu bozkır kültürünün ürünü ne kadar oturursa, o kadar FCI’lanır Türk it sevdalısı.

Rahatsız eden, bu işleri yapmak için uluslararası şirketlerin/kurumların/akılların onayını almak, şemsiyeleri altına girmek. FCI ne vakit Kangalı yetiştiren bozkırlı çobana akıl vermiş onubugünkü haline getirsin diye? FCI'ya giriş, AB aklının Anadolu’yu masum bir ziyareti değil. Mesele, FCI’a giriş için çalışılmasınındaki niyetin kötülüğünde de değil, süreç ve hedefde. İyi niyetli hedeflerin, kötü sonuçlar getirebildiği malum. Dernekleşmek, uluslararasılaşmak, çobanlığın bittiğinin göstergeleri. Unutulmamalı ki, çobanlığı bitiren çoban değil, merkezin kanun yapıcı, akıllıları.

Çoban Köpeği Derneği, ite yoğunlaşmış, çobana ve koyuna değil. Çobansız, koyunsuz, kurtsuz çoban iti olmaz. Çoban ile koyunu desteklerseniz, it ile kurt geri gelirler. Batakliktaki sinek, kurbağa ve leylekleri tek tek toplayarak korumaya calışmaktansa, bataklığa giden suyun onun açarsınız, olur biter. Bu bağlamda, bir teşkilata toptan muhalif olmak ile bir ideoloji ve yaklaşımı eleştirmek ayrı şeylerdir. Kuşcular derneğinin kanaryaların gelişmesine ve korunmasına katkısı açıktır; kanaryalar derneğin düzenlediği yarışmalarda öttürülür ve derecelendirilir. Kanaryacılık koşulları ile Kangalcılık koşulları birbirlerinden çok farklıdırlar. Biri kafes işter, diğeri bozkır.

Neden dernekleşmeye gerek var? Bilinen: Kangal, dernekler kurulduktan sonra üretilmedi. Önce bir koyun iti vardı. Buna dernek kurma niyeti taşıyan bir şahiş Kangal adını verdi. Ama ad ne olursa olsun, adlandırılan şey zaten vardı. Dernek, FCI, devlet ve AB akıllı, antidemokratik hayvan hakçıların Kangala ne katkişı olabılır? Katıksız Kangala katkı, çoban, koyun ve kurttan geldi. Koyun iti korunmak mi işteniyor ama çobanların ellerinden apar topar kopartılan yayla ve mera haklarına kulak tıkanıyor. Ekmeğin nasıl yapıldığını merak eden yok. “Madem ortada bir ekmek var, yağlayıp yiyelim” var. Hali hazırdaki örgütlenmeler, güya koruma ve geliştirmek için ama aslında pazarlama, paketleme ve merkezi denetleme gayretlerinden başka bir şey değil.

Bir sahsiyet, ne diye kendini uluslararası bir örgüte kaydettirmek işter? Neden tanınmak için rakseder; neden ABC örgütlerine kabul edilmek için hem geleneğini teslim eder hem de onun hedeflerine aracı olur? Daha iyi ve güzel olan, neden Anadolu’nun dışındadır? Benzer bir zihniyet, milleti daha iyi besleyeceği fikrini satarak Holstein’ı Avrupa’dan ithal ettiği ve özgün genetik havuzu, sığlaştırmak bir yana, kuruttuğu gibi, insanları daha mutlu edeceği iddiasi ile batı’dan demokrasi getireceğini söylüyor. Öz bu denli, boş, çirkin ve kaba mı da ithalsiz durulamaz?

Örgütcülerin ve FCI’in yaptığı, yukardan aşağı değer ve ölçü belirlemek. Dernek, üretici ile FCI arasında aracı. Üreticinin, çobanın örgütün aklına ihtiyaci yok, ama derneklerin, üreticilerin ürünlerine –Kangala- ihtiyacı var, varolmak için. Saydırmak ve kaydettirmek, köleleşmenin yan ve arka kapıları.

Siz fiyakalı örgütlere girdiğinizi sanırken, onlar size girerler. Çağrılı olmadığığınız davetin hizmetcisi, üretmediğiniz silahın vurduğu olursunuz ancak. Güreştirme yasağının ardından, koyun itinin kurd boğmasını, kulak kırpmayı, Kopay ve Tazı ile avlanmayı, Anadolu’nun, sakin, ağırbaşlı bozkır halkı yasaklamaz. Bozkır kültürü, buğdayı kayıtlamayı, üretici ve ürününü rakamlara indirgemeyi aklından geçirmez, çünkü ne paranoyaktır ne de kontrol manyağıdır. Araçlaşmış Türk, dışardaki efendileri için yasaklar ve kayıtlar. Yerli sığırı, Tiftik kecisini, Karakılı, Karabaşı, meşe ormanlarını yokeden, bu aracı eğitilmiş modern Türk değil mi? Bu aracı sınıf değil mi, modernleşme ve fabrikasyon verim adına, Kara, Boz, ve Kızıl sığırı mezbahalara gönderip, yerine Holstein, Montofon, Jersey, Saanen, Merinos getiren; bataklık ve sulak alanları kurutup tarlaya dönüştüren; maki kazıyıp, yerine yanıcı kızılçam ve patlayıcı okaliptüsü diken?

Anadolu’nun değerleri, kaynakları ve insanları iki şekilde sil baştan düzenleniyor: ya akıl ve sistem ithal ederek var olan işleniyor; ya da hammadde ithal edilerek var olan sistem o hammadeyi işleyebilecek hale dönüştürülüyor.

FCI, IMF, Serbest Ticaret ve Koyun İti

Serbest ticaretin iki yolu var ya paranızı uluslararası ticaret gazinosunda kendi halinde yüzmeye bırakacaksınız ya da milli paranızı dolara hizalayacaksınız.

İlk seçenek de paranızı $’dan bağımsızlaştırıp, para piyasasında yüzdüreceksiniz. Bu yaklaşımda, aşırı değerlenmiş paranın zamanla değer kaybederek, doğru değerine ulaşacağı düşünülür. Değeri azalan para ihracatı kolaylaştırır, ithal mallar pahalanır; böylece parasını yüzdüren ülke aldığından daha çok satmaya gayret ederek, artı ticaret dengesi oluşturmaya çalışır. Ama uygulamada bu işlemez, çünkü ithal malları için oluşuk taleb esnek değilse, petrolde olduğu gibi, ithalat maliyeti artar. Ayrıca da para ne kadar akıllıca yüzdürülürse yüzdürülsün, spekulatörler paranın değeri ile oynayarak bir ekonomiyi çökertebilirler.

İkinci seçenekde ülke, parasının $’a çevrilebilirliğini güvenceler. Bu durumda herhangi bir $ fazlalığı emilmek durumunda iken, eksikliği, ya yabancı piyasalardan satın alınarak giderilir ya da devletin kasasında yeterince $ olmalıdır ki daha sonra kendi parasını dönüp satın alabilsin. Devlet parasının değerini $’a düşük oran ile hızalarsa, şu ki yerli para kendi satışı kadar $ satın alamazsa, sermaye daha değerli olan $’a kaçar. Sermaye kaçması durumunda devlet kendi parasını korumak için, $ harcar ve sonunda rezerv tükenir. Bu da ya milli paranın değerinin düsürülmesi ile sonuclanır ya da uluslarası yükümlülükleri o ülkenin sırtlanması ile.

Bir paranın global pazarda değiş tokuşu olabilmesi, onun karşılığının ve çevrilebilirliğinin oluşturulmasına bağlıdır. Kangal, özgün ve kayıtsız hali ile global pazarda geçersiz akçe olduğu için o pazarın standartlarına göre şekillendirilmek durumundadır. Genetik ve morfolojik çeşitliliğin daraltılması şarttır. Bu onun tarihi ve işlevsel değerinin düşürülmesine yolaçarken, bunun yükü milli derneğin sırtına yüklenir.

Ama Çin bunlardan hiçbirini yapmaz. Para değisim oranlarını sabitlerken, milli parayı denetim altında tutar.

Türkiye, yükselen bir Pazar; Anadolu’daki it ırkları da. FCI diyor ki en iyisi “serbest ticaret”. Bu yolla kayıtlı Kangalınızı dünyanın her yerinde satabilirsiniz. FCI global bir merkez bankası adeta; bir ceşit $ akrobatı. Her yerde geçer bir birim. Yeter ki itin standartlarını onun şemsiyesi altına sokun; Kangalın yanına “FCI tescilli”yi ekleyin, yeterli. FCI “serbest” derken “benim üzerimden serbest” diyor. “Bir şeyin üzerinden” demek, o şeyin kuralları ile demek.

Olan, yerli, milli üretim ve değis tokuş ortamını, yükselen bir pazar olarak görüp, kollektiv bir yapı altında denetlemek. Yabancıların bastığı ve düzenlediği para ile iş yapmayan Çin’de ekonomi çökmüyor. Buna özenen Arjantin, Meksika, Türkiye ve Rusya’da çöküyor, çünkü dizginler atın kendi binicisinde değil. Merkez Bankasının varlığı önemsiz aynı milli it derneği gibi. Asıl sürücü Federal Reserve, IMF, Dünya Bankası, FCI.

Finlandiya’lı bir meraklı, İtalya’dan bir it alıp, bunu kendi ülkesinde kaydettirebilir ama Türkiye’den aldığı it kabul görmez, çünkü Türkiye FCI’a üye değildir. Finlandiya’daki dernek “farketmez, bu itin kaynağı Türkiye, biz oradan alıyoruz” diyemez. FCI onaysız kılını kıpırdatamaz. Türk de “iyi biz de üye olalım işimiz kolaylaşsın” der. Düşünmez, bunun boynuna geçirilen tasma, kayışın ucunun FCI’da olduğunu. Avrupalı it mafyası da bilir itin özgün olduğunu ama Türk devlet kurumlarını, bağımsız Anadolu Türkünü, çobanını, meraklısını tanımaz. Türkiye’de kendi şekillendirdiği yapıları tanır. Dernek içinde dernek inşaa eder FCI.

Yerel ekonominin değiş tokuş birimi para, yabancı finans sihirbazlarının denetimine bırakıldığında, milli ekonomi, uluslararası köpekbalıklarının insafına bırakılıyor. Berlin duvarının yıkılmasının ardından, Rusya’daki reformlardan IMF sorumlu kıldı kendini. Amaç, Sovyet ülkelerini Batı kapitalist ekonomilerine hizalamaktı. Batı ekonomileri ise Federal Reserve tarafından idare ediliyordu. Sovyet halkları, Amerikan rüyasına soyundular, “serbest Pazar” geliyor diye ama serbest olan onlara değil, $ basıcılarına idi. Ve Sovyet halkları telef oldular, çünkü Moskova’nın tüm önceki Sovyet ülkeleri ile ilişkileri kestirildi ilk adım olarak. Buna “IMF schock” dendi. Rusya’da ufak bir grub zengin oldu ve gerisi Wall Street aktörlerinin keyfine terkedildi.

FCI, milli it derneğinin çobanlarla olan bağlantısının kesilmesini öngörmüyor aynen milli devletin halkları ile bağlantısının kesilmesini IMF’nin öngörmediği gibi. Tersine bağlantı istiyor ki yukardan aşağı şekillendirebilsin özgün üreticiyi.

“FCI Türk itinin tüm dünyada tanınırlığını sağlarken, dağıtım ve pazarlanmasını da kolaylaştırır ve ırkın bozulmasını engeller” der üyesi. Türkiye’de kayıtlı bir it FCI aracılığı ile Almanya’da sorunsuz tanınır. Peki yabancı kıstas ve örgütler ile hareket etmeye ne gerek var? Neden bu kadar canla basla Kangalı teşhir edip pazarlamak zorundayız? Tam tersi olması gerekirdi; TR dışındaki hiç bir kayıd sistemini milli itçi kabul etmese idi, merkez TR olarak kalırdı. $’ı kabul ederek, Lira’yı $’in çevresinde dönmeye zorluyorsunuz. Kangalın varolmak icin FCI’ya, DNA’sına tecavüz edilmeye, test edilmeye, microchiplenmeye ihtiyacı yok. Kangalın korunması için, kaydedilmesine, numaralandırılmasına ve it muhasebecilerine kısacası aracılara da ihtiyacı yok. İti pazarlamak icin eklediginiz her yeni belge, koşul, imzaladığınız her yeni anlaşma Kangalı ve onu yaratan kültürü sadece ve sadece köleleştirip, balonlaştırıyor. Bu enflasyonist yaklaşım ile Kangal Avrupalaşarak yokolacak.

Koyun iti, milletlerarası pazardan bağımsız kendi mikro-ikliminde yüzüyordu. Bu uygulamada değerinin azalması bir yana, otantik yöntemlerden ötürü değeri artıyordu. Değer arttıkça, taleb azalmak bir yana artıyordu. Turist, Türkiye’nin betonlaşmış sahillerini, gürültülü şehir hayatını yaşamaya değil, dinginligini, sadeliğini yaşamaya geliyordu. Beş yıldızcı, sahil kapamacı otelci, gelen turistin yapsını değiştirdiği gibi, özgün mimari yapıyı ve yerli esnafı da değiştirdi. Yabancı, Kangalın ilkelliğini sevdi, rafine halini değil. Çoban itini can yeleksiz yüzdüren bir bozkır kültürü varken, boynuna toht yerine, FCI simidi takmak, Kangal $’ını, FCI $’na endekslemek neden?

Ama bir ihtimal daha var. Onun yerine “ne idüğü belirsiz, melez” tabir edilen, kayıtsız ama gerçek koyun iti, köylünün iti, özgün değerlerinden ödün vermeden, gelenek ve kültürün işgal edilmemiş olduğu ücra Anadolu mezralarında varlığını koruyacak.

Anadolu tamamen işgal edilip, pazara çıkarıldıktan sonra ise, ancak FCI, IMF vb’nin işgal etmediği, parazitlerin, III. dünya dedikleri, aslında ilk ve özgün olan dünya ülkelerinde, piçlestirilmemiş soylu koyun ve keçi itleri, korudukları sürüleri ve tüketiciligi ile öğünen modernin aşağıladığı çobanlar ile yaşıyor olacaklar.

Anadolu kültüründe soyluluk, kayıtlanmaktan geçmez. Anadolu soyluluğu, bir zihin ve ruh haline işaret eder. Bu hallerin kaydı, ticareti olmaz. Kutsaldır. Çünkü Yaradan’dan gelir, Yaradan’a döner.

20100106

Festival, Teşhir ve Geleneğin Terki

2000 sonrası festival adı altında çoban iti yarışmaları yapılıyor Türkiye’nin ceşitli yerlerinde. Bazen güzellik yarışması dendiği de oluyor. Amaç it üretenleri bir araya getirmek, ırkın gelişmesine faydalı olmak, ödüller vererek korumayı desteklemek. Niyetler çok güzel ama yöntem ile niyet uyuşmuyor. Piyanistlere güzelliklerinden dolayı ödül vermek ile koyun itlerini güzelliklerine göre sıralamak aynı şeyler.

Öncelikle, adlandırmada sorun var. Festival yerine, şenlik, bayram ya da gösteri demek zor değil ama “festival” daha gösterişli, moderniteyi çağrıştırıyor olsa gerek.

Çoban iti, tarihi ve geleneksel olarak güzelliği için değil, işlerliği için üretildiğinden yarışmaya “güzellik” dendiğinde, “göze gelen” ölçülmüş oluyor. Güzellik ise, kişiye göre değişen, subjektif bir kavram. Göze geleni ölçülebilir kılmak için ise, göstermecilik, sayılabilirlik ve denetlenebilirlik öne çıkıyor.

Bu yarışmalarda, kafa, diş, post, kuyruk, boy, kilo, genel görünüm, pençe yapısı ve hakemlerin ya da potansiyel kasabların kişisel görüşleri, bir itin ölçülmesinde etkili oluyorlar. Değerlendirme kıstasları Avrupa’dan aşırma. Bu ithal yöntemde, aktarma bir dünya gürüşünden yola çıkılarak, bütün parçaları üzerinden anlaşılmaya çalışılıyor. Oysa birşeyin parçaları, o şeyin kendisi değildirler. İtler, Türk ürünü ama ölçülme kıstasları değil. Bir Arab adeti, ne kadar İsveç adeti bakacından anlaşılır ve değerlendirilebilirse, Türklerin itlerini sınama kıstasları da ancak bu kadar globalleştirilebilir.

At yarışlarında atlar koşarlar, belli bir mesafeyi en kısa zamanda katteden at birinci olur. Keyfi değerlendirme olmaz. Kanarya ötme yarışmasında ki kanarya öncelikle ötüşü için geliştirilmiştir, hakemlerin ötüşü değerlendirmelerinde kişisel yaklaşımları kısmen ağırlık taşısa da, ötüş süreleri, nağmelerin çeşitliliği ve birbirlerini izlemeleri gayet objektif olarak kağıda geçirilir. Bu değerlendirmenin yapılabilmesi için kanaryaların kafeslerinde tünemesi yeterli değildir, itlerin podyumda dolandırılması hesabı. İcraa etmek durumundadırlar. Av köpeğinin de güzelli değil, avcılığı ölçülür. Peki çoban itinin neyi ölçülmelidir?

Cevab, onun tarihi ve kultürel olarak ne için üretilip, nerede, nasıl kullanıldığında. Çoban iti, teşhir için üretilmedi. Ellenmek, dolaştırılmak için de üretilmedi. Koyun, keçi, sığır sürülerini kurt, sırtlan, leopar, vaşak ve ayı gibi hayvanlara ve iki ayaklı hırsızlar, insanlara karşı koruması için üretildi. Korumayı becerdiği ölçüde değer verildi, saygı gördü ve böylece sevildi. “Çoban” sözcüğü, zaten Farsca “koruyan” anlamındadır. Ama “savaşçı koruyan”. “Teşhirci” değil. Türkçe “Koyuncu; Koyçi” de koyun, keçi bekleyen it anlamındadırlar.

Etçil, yabanıl hayvanlar sürüye dalmadan önce çoban itinin varlığına değerlendirirler. İt ne denli güçlü, kararlı ve atik ise, yabanılın sürüye ilişmesi kararı o denli gecikir, cünkü sürüye saldırması durumunda, it de ona saldıracaktır. Saldırmak, korumak demektir. Evet çoban iti Alman Kurdu ve Doberman gibi saldırması için eğitilemez ama sahiblendiği sürüyü herhangi bir insanin emri olmadan korumak için yabanıla saldırır.

Peki saldırınca ne olur? Saldırgana saldırmadan önce it, önce onu beden dili ve sesi ile uyarır. Yabanıl buna rağmen sürüye girerse, it de ona saldırır ve saldırmalıdır. Saldırmayan itin sürünün başında yeri yoktur. Saldırı, beden temasını gerektirir. İtler arasında üstünlüklerini ortaya çıkarmak amaçlı güreşde olduğunun tersine, itle saldırgan arasında ölümcül bir kavga gerçekleşir sıcak temas sırasında. İtlerin kendiliklerinden güreşmelerinin ya da çobanlarca güreştirilmelerinin arkasında da bu ana hazırlık yatar. Ayni üzerinde jokey olmayan atların keyif ve alıştırma için birdenbire koşmaya başlamalari gibi. Bize göre bu koşunun bir nedeni yoktur ama onlar için sosyal bir davranış olduğu kadar bir çeşit alıştırmadır da. Kanaryanın bir kaç aylıkken ötmeye başlaması onun ilerde yaşam alanını belirlemesinde ve eşini seçmesinde kullanacağı bir araçtır.

Çoban itlerinin sürünün cevresinde birbirlerini kovalamaları bir kovalambaç oyunudur aynı kurtların yaptığı gibi. Kovalamak, kaçcmak, yakalamak, altta kalmak, üste çıkmak, boğuşmak.. Bu oyunlar hep hayati onemi olan durumlar için hazırlıktırlar.

Alman Kurdu, schutzhund eğitimi ile özellikle insan kaynaklı saldırgana karşı eğitilir ve bu özelliği yarışmalarda sınanır. En başarılı olanlar birinci seçilirlerler. Çoban iti ise insana karşı değil, özellikle yaban hayvanına karşı kullanıldığı için geleneksel olarak başka bir itle sınanırdı ama bunun insancıl olmadığı, çokuluslu kampanya grublar ile yaranmacı zihniyetli yerlilere zorlanınca, Alman kendi itini atasından gördüğü gibi sınayabilirken, milliyeci Türk, teslim olup, ona deneni yapmaya önce zorlandı, sonra da heves ve keyifle rolünü oynamaya başladı.

Çoban itinin güzelliğinin teşhir etkinlikleri, kültürel mirasın sirkleştirilmesidir. Türkün kendi olabilmesi, dili, kültürü, geleneği ve hayat görüşünden geçer. Bu, her millet, halk, kabile ve oymak için geçerlidir. Kültürden ödün vermek, o kültürün araçlarının hakedilmediğinin göstergesidir. Bu gösterge gösterir ki, kendini gösteremeyen halk, kültür, inanç, taklid ile başkası olmaya gayret eder.

Anadolu kültürü batı dünyasını işgal etmiş değil ama batı dünyasının çokuluslu patronları, Türke yoğurdu nasıl yiyeceğini gösterirken gayet ısrarlı ve saldırgan. Batılı, Türke “barbar Türk” demesin diye Türkün iki ayağı bir pabucuna girik. Bu durum, kültürü sentezci olmaktan, tepkici olmaya iter ve Anadolu kültürünü batıdan gelen eleştirilere ve tavsiyelere göre yönlendirir. Bu basitçe hizalanmadır. Kültür ve uygulama birbirlerine paraleldirler. “Kültürümüzü, dilimizi koruyoruz, sadece uygulamaları değiştirdik şimdilik” diyemezsiniz. Bir geri adım attınız mı sonu gelmez. Kültürün uzlaşılacak, pazarlık edilecek bir yanı yoktur. Kültür, ancak kendi iç dinamikleri içinde gelişir, değişir ise yine o kendisidir. Benimsetilen yeni uygulamalar ile katılımcılar ve uygulamacılar; dolayısıyla toplum yeniden inşaa edilmekte.

İt teşhir etkinlikleri sıcak yaz aylarında yapılır. Geleneksel güreş müsabakaları ise kış aylarında yapılırdı. Zamanlamaya bakıldığında, teşhirin turistik, keyfi, gevşek yönü ortaya çıkıyor. İtlerin tümünün dilleri bir karşı dışarda. Onları ısıtan güreş değil, Ağustos sıcağı. Teşhirlerde ayakda zor duran, arka ayakları titreyen itler, sahibleri önden kendileri arkadan, koyun usulü bir kayış ile çekiliyorlar. Katılımcı itlerin çoğu saate 40km hız yapamayacak, hiç durmadan iki km bile tırıs gidemeyecek, kendi kafalarını zor taşıyan hayvanlar. Nerede kaldı bunların potansiyel sürü koruyuculukları?

10.000 yıllık pehlivanları, “vücud göstermeci”ye dönüştürmek, “feminize” etmek, dolayısıyla metroseksuelleştirmeyi bir başarı ve ilerleme olarak sunmak, kültürüne sahib çıkanın bilinci ve zekası ile dalga geçmektir. Korumacı, göstererek korumaz; işleyerek korur. Boksörün, dağcının, balerinin, vücud teşhir ettiğini gördünüz mü hiç? Ederler, yaparlar; iş işlerler.

İngiliz atı güzelliği için üretilse, bugünku hızına ulaşabilirmiydi? Harz kanaryası, görüntüsu için üretilse idi bugünkü güzel nağmeleri şakıyabilir miydi? Türkmen-Kürd Tazısı görüntüsü için üretilse bu vücud, ruh ve avcılık seviyesine erişebilir miydi? Yüzlerce yılın ürünü, sürülerin, çocukların bekçisi soylu çoban iti, ciddi ve radikal bir değişimden geçirilip transforme edilmekte, mankenleştirilmekte. Bunun sorumlusu yabancılar değil; kültürünü ve genetik hazinesini çokuluslu gazinoya göre pazarlayan Türk ya da hatta Türksü.

Teşhirde yöntem, parçaların, öngörülen kıstaslara uygunluklarının ölçümüdür. Oysa çoban iti ve işlevi içiçe geçmişlerdir. Birlikte bütündürler. Tamamlayıcıdırlar. Asıldırlar. Teşhir, siyasetcinin malzemesi, üreticinin pazarlama ortamı. En iyi çoban itlerinin seçimi folklorik bir malzeme olarak eskide bırakıldığında, işlev devreden çıktı. İt, erk idi. Enerjinin kendisi iken, unsurlarından biri haline indirgendi. Özetle, teşhirde et, bud, kalça, kafa, metre, kilogram ölçülmekte, yürek değil.

İtli kalın.

Guvener Isik

20100109

Ek: 2011 Mart: Geçenlerde İngiltere’de bir köpek yarışmasına rasgeldim. Daha önce Almanya’da yapılan Schutzhund elemelerini izlemiştim. Düşünmeden edemedim: İngiliz, Alman kendi itlerini, kendi gelenek ve tercihlerine göre yarıştırıp, sınayabilirken, Türksünün tek yapabildiği onları taklid etmek, şahsiyetsizlinin sınırlarını zorlamak. Kendi olmaya kalktığı anda kanun dışı olmuş oluyor; suçlu oluyor Türk, Türk olmaya kalktığı anda “Barbar” ilan ediliyor. Kim demiş “Türkiye Türklerindir” diye? “Ama bu da bir seçim, eleme yöntemidir” diyerek teselli buluyorum. “Ağ guş, gara guş” belli oluyor. Türk direnirken işgale, eşgalsiz keyf alıyor tecavüzcünün işgal münasebetlerinden. İşgal edilmekten zevk almak her babayiğidin harcı değil. Ve direnmek zaferin ilk yarısı.