Coban itlerine uygulanabilecegi uzre, tum coban itlerinin kuyrugu yoktur. Bazilari kisa, gelismemis kuyruklarla dogarlar. Bazi irklarda kuyruk, dogustan hemen sonra kirpilir. Kuyruksuz itlere guduk denir. Gudukler gerek dogustan gerekse sonradan olsunlar cogunlukla calisan ve guden itler kumesindedirler. Bu irklarda, itin kullanilacagi ise gore, uzun kuyruk engel ya da tehlike kaynagi olarak gorulur.

Insan irki, it kuyrugundan sozederken, onu itin dili olarak dusunme egilimindedir. Kuyruk, organik ve sessiz bir konusma dili olarak algilanir. Bu inanisa gore, gudukler iletisim yeteneklerinden mahrumdurlar. Isin aslinda, kuyruk, itin zihninin bir barometresidir. Henekadar, kuyrugun gorsel konumunun iletisimi kismen etkiledigi dikkate alinabilrse de, it kuyrugu ile iletismez; kuyruk hareketleri, itin zihni durumunun sonuc gostergesidir. Insancik, bilginin kaynagini ayird etme sureci konusunda pek yaraticidir. Kimi, kuyruk hareketlerini iletisime yorar. It kuyrugunu ve kulaklarini, baska it ve insanlarin yoklugunda da kullanir. Tepki, iletisim degildir, sadece tavir almak ve konuslanmaktir. Yorumlarimiz, nihayetinde kabullerimiz, algimiz ile sinirlidir.

Cogu modern baytarlar, kulak kesmenin, gosteris amacli olarak yapildigina inanir ve bu uygulamayi insanlik disi bulurlar. Ayrica itlerin diger itler ve insanlarla kulak dili ile konustuguna da inanabilirler. Bununla birlikte sarkik kulakli itler, kulaklarini Alman kurdunun yaptigi gibi hareket ettirip donduremezler. Sarkik kulakli itlerde, adeta hic bir devinimli kulak pozisyonu olmadigi icin, bunlarda kulakli iletisim cok sinirli olacaktir. Kesim karsitlari, ancak boylece, dusuk kulakli itin kulaginin yarisini keserek, o itin digerleri ile iletisime gecmesine yardimci olacaklardir. Buradaki secim ozneldir. Benzer durumda modern baytar, itin mahmuzlarini kopartmakta bir sakinca gormez, cunku inanilir ki mahmuzlar arazide dikenli calilara takilabilirler! Coban iti, geleneksel ortaminda mahmuzlarini calilara kaptirmadan pekala hayatta kalir ayni cift mahmuzlu Pirene Dag iti gibi. Ayni coban itleri kirpik kulaklari ile gayet iyi iletisim kurabilirler diger itlerle. Parlak gozlemcilerin, it ile ayni dunya gorusunu paylasamadiklari icin ne yazik ki gozden kacirdiklari, itin ana govdesi, gozleri ve ses telleri ile iletisim kurduklaridir.

Kuyruk, itin arka kismindadir. Kuyruk, insanin elleri gibi islemez. Insan eli islerken, elin sahibinin kulturune gore degisik el isaretleri kullanilir. Bir itin, basi, gozleri ve agzidir diger bir iti goren. Bunlar cephedir. Iletisim kurmak istemeyen bir it, diger bir ite sirtini doner. Buna ek olarak it koku salgilayarak diger itin bunu analiz surecine almasini saglar ve bu kuyrukta gerceklesmez; beyinde gerceklesir.

Hindistan’da cok uzun kulakli keci irklarinin kulaklari, yayilma alanlarindaki dikenli cali ve dallardan korunmak amacli olarak kirpilir. Uzun ve sarkik kulak zaten dogal bir gelisim degildir. Kulaklarin kesilmesi ile bu yapay gelisimin getirdigi olumsuzluklar bir olcude giderilir. Ornegin, Anadolu’da Maltiz kecisinin memelerine keci sutyeni giydirilir, boylece memeler dikenli makilerde parcalanmazlar. Coban iti kirpik kulaklar ile daha iyi duyar. Bu her dusuk kulakli it turu icin gecerlidir. Bunu kendi kulaginizi katlayip, kapatarak deneyebilirsiniz. Aynisi, it icin de gecerlidir. Dik kulakli it, kulaklarini, kokunden kendi etrafinda, sesin geldigi ya da geldigini dusundugu yone dondurebilir. Kulagi kirpilmamis, Coban iti de ayni dondurme hareketini bir yere kadar yapabilir ama kulak katlanmis oldugu icin, bir kurdun kulagina ulasan ses ayni siddette onunkine girmez. Coban itinin kulagi kesilerek, kulagin kendi cevresinde donmesi saglanir, boylece de kulaga ulasan veri artar.

Kuyrugun hayati islevleri vardir. Kalin kuyruklu bir it, dondurucu sogukta, kuyrugunu bedenine dolayip, yuzunu kapatarak enerji tasarrufu yapar. Cok cevik itler, kuyruklarini ani donus hareketleri esnasinda, karsi dengeyi saglamak icin kullanirlar. Kuyruk, suda dumen gorevi gorur. Sinekli bolgelerde it kuyrugunu, sinekleri savmak icin kullanir.

Bununla birlikte, Eski Ingiliz Coban kopegi ,Coban iti gibi bazi itler kuyruksuz dogarlar. Bu itler sirtlanlarda oldugu gibi cok kisa kuyruk gorulur, buna ragmen hem iletisimlerinden geri kalmazlar hem de dondurucu soguklarda donmazlar. Kuyruksuz itlere “guduk” denir. Gudukler, kivrik kuyruklu itler gibi, genellikle yapay olarak kisa govdeye sahibdirler.

Dogu Anadolu’da bazi yerlerde Coban itinin kuyrugunun 1/3 unu kirpilir. Anadolu’da cobanlarin cogu uzun kuyruklu itlerden hoslanmazlar. Bunun akilci bir aciklamasi vardir ya da yoktur; nihayetinde cobanlar, kuyruk uzadikca, cesaretin azaldigina inanirlar. Bunun arkasinda uygulama ve gozlemden gelen nedenler oldugu acik.

Kuyruk kirpma uygulamasi, pratik nedenlere ek olarak kulturel bir uygulamadir da. Gelenektir. Kirpik kulaklarin bir cok faydasi vardir. Kirpik kulakli bir it, baska bir itle ya da kurdla  bogusurken kulaklarini kaptirabilir. Bu gorulen bir durumdur. Coban iti, oyun amacli bogusmalarinda bile serttir ve ciddidir. Bu nedenle bazen yakalanan bir kulak birakilmak istenmeyebilir. On gunlukken kulagi kirpilan bir itin kulak yarasindan ilerde olmesi ihtimali yoktur, cunku kulak kirpildiktan sonra anasi kulagini yalar ve iyilestirir. Kulak, enik ne kadar gencken, hava ne denli serinken kesilirse, o denli cabuk iyilesir; enigin aci cekmesi ihtimali azalmis olur. Ayni kisirlastirma gibi, erken kesim hem kesen hem kesilen icin daha kolaydir. Bazi itlerin kulaklari sinek ve kenelere karsi hassastir. Ozellikle yaz doneminde arazide dolasan kulakli av kopeklerinin kulaklari kene ve pire ile dolar. Kulak emici sinekler de kulagi distan ice emer ve kanatirlar. Isi surekli arazide olan kulaksiz Coban iti bu sorundan kismen arindirilir.

“Kulak kesilecekse hic olmazsa baytar tarafindan kesilsin” onerisi getirilebilir. Bu oneri, gercek ureticinin temel, gelenekcil haklarinin ondan alinip, belli bir meslek gurubuna verilmesi olur. Coban kulak kesmeyi atadan ogrenir ve ogluna ogretir. Kasablik meslegi, veterinerlerin tekeline verildiginde, cobanlik meslegi de onlara gececektir ki bu durumda, teknik bilimin verdigi zararlarla, otantik anlamda coban iti kalmayacaktir. Insiyatifler sorumlulardan alinip, sorumsuzlara aktarildiginda, urun gelenekcil degil endustriyel olur.

Dusuk kulakli itlerin ic kulaklari yagmur ve tozdan korunsalar da, kapali kulak, fungus ve bakteriler icin oldugu kadar, bit ve keneler icin de br ureme ortami olustururlar. Hava almayan kulaklar kokusur, icine bir sekilde giren ya da pisi otlari disari ancak baytar yardimiyla cikartilabilir. Kesik kulakli bir itte bu sorunlarin ortaya cikmasi bastan, kokten bir bicimde engellenir.

Buna ek olarak, Kulak Hematomasi denilen durum uzun ve dusuk kulakli itlerde gorunur. Kulaklarin kosu ve oynama aninda asiri sallanarak, deriye carpmasi ile kilcal damarlarin catlamasi durumudur hematoma. Hematoma kulak yapisininin bozar. Surekli bakim altinda olmayan coban itlerinde ise enfeksiyon nedeni ile olume neden olabilir.

Asiri soguklarda gorev yapan, kesik kulakli coban iti soguklara karsi daha dayanikli olur, cunku kuculen kulak, dis hava ile bedenin etkilesimini azaltir. Yuzey azaldikca, sicaklik kaybi da azalir. Daha az eneeji harcayan it, daha az yer.

Burada, artik modern bir cagda yasadigimiz seviyesiz itirazi yapilacak olursa, verilecek karsilik, “Bu modern cagda, artik ne suru kalmistir ne de kurt. Coban iti uretimine de son verelim” olacaktir. Bu sapma alanina bir kez adim attiniz mi, akinti sizi cok uzaklara goturur.

Coban itinin anlami, onun bagimsiz kisiligindedir. Bagimsiz kisilik ve kendine buyruk kararlar vermesi icin evrimlestirilen  coban iti, bir kez olgunluga ulasti mi, mudahale edilmek istemez. Haftalik, kulak, dis, kil, tirnak bakimlari coban iti icin degildir. O temel beslenme ve asgari barinma ile sorunsuz, saglikli yasayabilecek, binlerce yildir, itina ile gelistirilmis ender irklardandir.

Eger Alabaylari geleneksel ortamlarinda, kulaklari ve kuyruklari ile biraksaydik, bazi bireylerin kulak ve kuyruk nedenli parazit sorunlari ile karsilastiklarini gorebilirdik. Bu sinanmis ve kayda gecirilmis bir durum olmadigi icin, kuyruk kesimi ile saglik arasindaki iliskiyi acik bir sekilde ortaya koymak guc olacaktir.

Bunu saptamisken, uzun-yagli kuyruklu koyunlarin, bazi sinekler icin ureme alani oldugunu da belirtmek gerekir. Cok uzun ve kivrik kuyruklu bir itin kuyrugu da benzer kosullar altinda, sinekler icin uremek icin yuva gorevi gorebildikleri ileri surulebilir, ki Daglic koyunun kuyruk ucu, buna meydan vermemek icin kirpilir. Avustralya, Ingiltere ve Kanada’da, yerli koyun kuyrugundan cok daha dar ve kisa olan koyunlarin kuyrugu saglik grekcesi ile kirpilir.

Anadolu’da kuyruk kirpma goreneginin azligi, Coban itlerinin daha cok Anadolu kokenli olduguna kulturel bir isarettir. Hernekadar Turkmen oymaklari 1200 yil once Anadolu’ya Turkmenistan ve cevresinden gocmuslerse de, kuyruk kirpma uygulamasi Anadolu’da  ender olarak uygulanmaktadir. Turkmenler, bu gorenegi neden arkalarinda birakmis olabilirler? Belki de Turkmenler, Anadolu yerlilerin icinde azinlik durumuna dusmuslerdi. Sonunda bu gelenegi hepten uygulamaz oldular. Belki de Orta Asya’da koyun ve itlerin kuyruklarini yuva olarak kullanan ve kurtlanmasina neden olan sinek turu Anadolu’da yoktu! 

Kuyruk kesimi doga degil, yetistirme kokenli bir secimdir. Ite, aci cektirme cobanin bakis acisi ile amac degildir. Amac aci cektirmek olmadigi icin, bu uygulama cobanin zevk almasi niyetini tasimaz. Kulak kesimi aci verir –bazi enikler aciya dayanikli olduklari icin ne seslerini cikartir ne de debelenirler- ama kan govdeyi goturmez; bu surec enigin tepkisi olcmek icin de degerlendirilir. Coban eniginin aciya dayanikli olmasi sarttir. Geleneksel secim kistaslarinin basinda gelir aciya dayaniklilik, cunku coban iti ellenme ya da kaldirimda sus olarak dolastirilma, kuaforde iskence edilmek niyeti ile ya da hayvan sevgisini kanitlama amacli olarak uretilmez. Sinama, cobanin aci cektirmekten zevk almasi, ya da enigin aci duymasi ile ilgili degildir. Coban icin de bu bir cesit gerginliktir. Bu uygulama eleme ve secim ile ilgilidir. “Insancil secim” diye bir sey yoktur. Insancillik, bir insan uydurmasidir ve konusu insandir. Agaca insan gibi davranmak diye bir sey yoktur. Ya estetik egilimli, kulturel olarak tarafgir, siyasi olarak yanlis-dogru secim vardir ya da tamamen ticari olan eleme ve secim.

Guduk it uretimi uluslararasi platformda henuz yasak degildir ama kuyruk kirpmak yasaktir bazi ulkelerde. Ayni ulkelede, kafatasi yamultulmus Ingiliz buldogu, iskelet sistemi deforme edilmis sosis govdeli ya da dusuk kalcali it cinsleri uretmek kabul edilebilir bir siyasettir. Bir yasam formunun genetigini, bizi eglendirsin diye bicmek, dikmek, degistirmek kisacasi piclestirmek zalimce degil iken, “insancil hayvancilar”a gore, kuyruk kirpmak insanlik disidir ama yumurtalik kirpmak degil. Itlerin yumurtaliklarini sokmek ve kulaklarini modern goruntulu kupe adi verilen tellerle delmek, deri altlarina kansorejen etkisi bilinen chip takmak da “tibbi” gerekcesi mazareti ile kabul edilebilir insanca davranislardan kabul edilir. Bu dugumlenmis, dolanik zihniyete gore, biri zalimcedir digeri de insanca!

Gerek, kisa kuyrukli gerekse guduk olsun, Coban iti, sirf guduk diye, cobanlama yetenegini yitirmez. Alabaylar guduk dogarlar ya da kuyruklari sonradan kirpilir genel kabul gormus bir uygulama olarak. Bu ABD ‘de boyledir, Rusya’da da, Turkmenistan’da da. Kulak ve kuyruk kirpma hakkinda bir cok dogru olmayan soylenti ortalikta dolasir, ama tum onlardan bagimsiz olarak bu uygulama gosteri podyumunda teshir etmek icin var degildir. Bu uygulamanin nedeni uygulama ve inanc kaynaklidir. Eksik performans, eksik kulak ve kuyrukdan daha onemlidir. Dobermandaki kuyruk ve kulak kirpma uygulamasi Coban itindeki uygulama ile karistirilmamalidir. Onceki, cogunlukla estetik nedenlerle tercih edilir; sonraki, estetik degisime neden de olsa islev, kulture ve gelenek kokenlidir.

1992’de kardesim adini Amy koydugu Spaniel cinsi bir enik aldi. Cevremizden bir an once kuyrugunu kirptirmamiz icin uyari almaya basladi. Oysa puskullu kizil kuyrugun guneste isimasi estetik olarak pek hostu . Evet, heyecanlaninca sallamaya basladigi kuyrugu heryana carpiyordu ama ava da gitmeyecekti. Bana fikrimi sordugunda, herkesin yaptigini yapmak zorunda olmadigimizi soyledim ve kuyruk kesilmedi. Amy, 14.5 yasinda eceli ile oldu. Yazligimizin bahcesindeki mezarina sade bir torenle gomuldu ve hala orada. Simdiye kadar edindigim ve elimde tuttugum coban iti eniklerinin hic birinin kulaklarini kesmedim. Biri kirpik kulakli geldi ve kirpik kulakliya her baktigimda arkasinda Isa’dan once 9000’den beri suregelen gelenegi goruyorum.

Itler hakkinda kararlari, ne toplum, ne ruh sagliklari ve zeka seviyeleri sorgulanabilir kisilerin olusturduklari uzmansi kumeler ve ne de devlet ama sadece sahibleri vermelidir. Kirpma kulturunun karsina, kirpmanin kotu oldugunu soyleyen, “cici” goruntulu, “modern” ve de “universal” oldugunu iddia eden baska bir kultur cikartip, bir oncekini yasaklamaya calismak sadece kendi tarikatinin dogru olduguna iman etmis yeni bir kulturun antidemokratik zorlamasidir. Bir dogrunun, oteki dogruya olan ustunlugu subjektiftir. Cogu zaman bir tarafin dogrusu, ote tarafin yanlisidir. Kulak kesen coban, bana hic bir zaman aldigim eniklerin kulaklarinin kesilmesi ya da kisirlastirilmasi kosulunu getirmedi. Peki, bu durumda benim geri donup ona neyi nasil yapacagini soyleme hakkim, hangi kadim dogru tarafindan saptanip, onaylanabilir?

Yanit, “bilim” degil, cunku bilimin, rahibidir bilgin, Tanrisi degil. Kulak kirpma, Anadolu Koycisinin sunnetidir. Nasil Anadolu’da erkek sunnetsiz olmaz, Koycinin da sunnetsizi olmaz. Gelenekler bir anda isgal edilmiyor. Adim, adim. Alistira, alistira. Degerlerden bir adim odun verdiniz mi, tumunu kayib bilin.

Itlikalin,

Guvener Isik

20080207  Ingilizcesi, Choban Chatter icin yazildi

 TURK ITSEVERLERIN TURKCE SOZLUGU:

Yozlastirmacadan, Turkceye